Η κληρονομιά μας και οι μύθοι του 1821

MIND by ΑΜΑΛΙΑ

Η μνήμη είναι τροφός της ιστορίας και οδηγός του αύριο. Μας θυμίζει πως φτάσαμε εδώ που στεκόμαστε σήμερα και μας δείχνει το δρόμο για να προχωρήσουμε μπροστά.

Φέτος, με τη συμπλήρωση 200 ετών από την έναρξη της Επανάστασης του 1821, η συλλογική μνήμη είναι πιο σημαντική από ποτέ. Ο κοινωνιολόγος Maurice Halbawchs σε μια προσπάθεια να ορίσει τι εστί συλλογική μνήμη υποστήριξε ότι κατ’ουσίαν δεν υπάρχει ατομική μνήμη αλλά μόνο κοινωνική. Τα άτομα μαθαίνουν να θυμούνται αυτά που θυμάται η κοινωνική ομάδα που ανήκουν. Θυμόμαστε αυτό που θυμάται η οικογένειά μας –η οικογένεια αποτελεί ένα «φυσικοποιημένο» αγωγό μνήμης μέσα από τον οποίο περνούν από γενιά σε γενιά κάποιες εμπειρίες – η κοινωνία, η εθνοτική ή εθνική κοινωνία που ζούμε. 

Για να το πω με απλά λόγια αφορά σε πεποιθήσεις που κληρονομούμε. Πόσο ακριβείς, όμως, είναι οι πεποιθήσεις που κουβαλάμε; Κατά πόσο αναποκρίνονται στην πραγματικότητα οι μύθοι που μπολιάζουν τη συνείδηση μας;

Ενδεικτικό παράδειγμα είναι ο μύθος για το που ξεκίνησε η Επανάσταση. Η Επανάσταση, λοιπόν, ξεκίνησε στην Καλαμάτα και όχι στα Καλάβρυτα όπως είναι ευρέως διαδεδομένο. Τα Καλάβρυτα επικράτησαν ως μύθος γιατί ο φιλέλληνας  Φρανσουά Πουκεβίλ, πρόξενος στην Πάτρα, όταν ρώτησε που ξέσπασε η εξέγερση του είπαν στα Καλάβρυτα. Παρομοίως έλεγαν ότι βρισκόταν εκεί ο Κολοκοτρώνης – γεγονός αναληθές – ή ότι ο Παλαιών Πατρών Γερμανός σήκωσε το λάβαρο στην Αγία Λαύρα, ενώ ήταν στο Αίγιο. Μια σειρά παρεξηγήσεων και παραπληροφόρησης οδήγησε στην επικράτηση του συγκεκριμένου μύθου. Εάν συνυπολογίσουμε τον καθοριστικό ρόλο που έπαιζε πάντα η Εκκλησία στην διαμόρφωση της ελληνικής ταυτότητας και του καθημερινού γίγνεσθαι η ημερομηνία 25 Μαρτίου ταίριαζε με τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Και κάπως έτσι ο αστικός μύθος μπλέκει με τον εκκλησιαστικό.

Άλλος μύθος που επικράτησε ήταν αυτός του Κρυφού Σχολειού. Αυτός ο μύθος εδράζεται κυρίως στον πίνακα του Γύζη που όμως φιλοτεχνήθηκε 50 χρόνια μετά την Επανάσταση. Σε κάθε προπαγάνδα, όμως, υπάρχει μια δόση αλήθειας. Υπήρξαν περίοδοι και μέρη όπου οι Οθωμανοί καταδίωκαν την γλωσσική εκπαίδευση για να εξισλαμίσουν τους πληθυσμούς.

Γιατί τα σκέφτηκα όλα αυτά; Το έναυσμα μου έδωσε το άνοιγμα της Εθνικής Πινακοθήκης που αποτελεί σπουδαία στιγμή στα πολιτιστικά δρώμενα της χώρας. Γιατί μέσα στους γυάλινους, πλέον, τοίχους του περικλύει την πολιτιστική κληρονομιά αυτής της χώρας. Ψηφίδες της ελληνικής ταυτότητας. Το πως βλέπουμε εμείς τον εαυτό μας και το πως μας βλέπουν οι άλλοι. Από τους πίνακες του Γύζη και του Βρυζάκη μέχρι τον «Ελληνα καβαλάρη» του Ευγένιου Ντελακρουά, όλα εμβληματικά έργα τα οποία αφορούν την Ελληνική Επανάσταση και εμπνεύστηκαν από αυτή, σε μια ειδική έκθεση που διοργανώνει η Πινακοθήκη με αφορμή πάντα την επέτειο των 200 χρόνων από την Ελληνική Παλιγγενεσία.

Η πολιτισμική κληρονομιά, είτε υλική, είτε άυλη αποτελεί μία πρακτική κατανόησης και αξιοποίησης του παρελθόντος. Πρόκειται για έναν διάλογο με το παρελθόν μας,  αποτελεί την αφετηρία και την πεμπτουσία όλων των πολιτισμικών ταυτοτήτων του παρελθόντος. 

Ο David Lowenthal το 1998 αναλύοντας την έννοια του χρόνου επισήμανε ότι το παρελθόν μπορεί μεν να αποτελεί μία ξένη χώρα, να είναι μακρινό, άγνωστο και στο οποίο οι άνθρωποι ζούσαν υπό διαφορετικές συνθήκες, οι περισσότεροι άνθρωποι όμως σήμερα το κοιτάζουν και το βλέπουν ως ένα οικείο βασίλειο.

Σε αυτό το οικείο βασίλειο καλούμαστε να ταξιδέψουμε μέσα από την τέχνη, την ιστορία, τον κινηματογράφο, τη μουσική, την λογοτεχνία, την ποίηση. Και σε αυτό το βασίλειο του παρελθόντος χρόνου, με αφετηρία το ηρωϊκό έτος 1821, μας ταξιδεύουν οι πρέσβεις της Γαλλίας, των ΗΠΑ, της Ρωσίας, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Γερμανίας, της Ιταλίας, της Ισπανίας, της Πολωνίας και της Ρουμανίας που διαβάζουν φιλελληνικά ποιήματα τιμώντας την επέτειο των 200 χρόνων της ελληνικής παλιγγενεσίας.

 

Πίνακας του Χρήστου Μποκόρου

Αμαλία Κυπαρίσση
Αμαλία Κυπαρίσση
Είμαστε αυτό που σκεφτόμαστε
ABOUT EDITOR ALL ARTICLES